Objawy lęku odczuwane w ciele

Dlaczego lęk powoduje objawy fizyczne?

W sytuacji ocenianej przez organizm jako zagrożenie uruchamia się reakcja alarmowa. Jej zadaniem jest szybkie przygotowanie człowieka do działania: walki, ucieczki albo znieruchomienia. Dochodzi wtedy do przyspieszenia czynności serca, zmiany rytmu oddychania, zwiększenia napięcia mięśni, potliwości i czujności oraz ograniczenia aktywności układu pokarmowego.

Reakcja ta może zostać uruchomiona przez myśl, wspomnienie, konflikt, przewlekłe przeciążenie, doznanie płynące z ciała albo obawę, że z organizmem dzieje się coś niebezpiecznego. W zaburzeniach lękowych bywa zbyt łatwo aktywowana, utrzymuje się zbyt długo albo pojawia się bez wyraźnego zagrożenia.

Czy można odczuwać lęk tylko w ciele?

Tak. Nie każdy pacjent opisuje lęk jako wyraźny strach lub zamartwianie się. Czasami dominują napięcie w klatce piersiowej, wrażenie braku pełnego wdechu, ucisk w głowie, ściskanie w gardle, mdłości, drżenie, ciągłe pobudzenie albo trudne do określenia poczucie, że „coś jest nie tak”. O związku z lękiem mogą świadczyć okoliczności, w których objawy się nasilają, ale samo ich występowanie nie wystarcza do rozpoznania.

Objawy ze strony serca i klatki piersiowej

Lęk może powodować przyspieszone bicie serca, kołatanie, wrażenie nierównego rytmu, pojedynczych mocniejszych uderzeń, pulsowania w szyi, ucisk, ściskanie lub kłucie w klatce piersiowej oraz napięcie mięśni międzyżebrowych. Pacjent może wielokrotnie sprawdzać tętno, mierzyć ciśnienie, korzystać z zegarka monitorującego rytm serca lub unikać wysiłku z obawy przed nasileniem objawów.

Duszność i trudność w oddychaniu

Do częstych objawów należą poczucie braku powietrza, niemożność wykonania „pełnego” wdechu, częste wzdychanie, przyspieszony oddech, ściskanie klatki piersiowej, zaciskanie gardła i potrzeba ciągłego kontrolowania oddechu. Próba wykonywania coraz głębszych wdechów może paradoksalnie nasilić dolegliwości, gdy prowadzi do hiperwentylacji.

Hiperwentylacja to oddychanie szybciej lub głębiej, niż wymaga tego aktualne zapotrzebowanie organizmu. Może wiązać się z zawrotami głowy, mrowieniem, drętwieniem, osłabieniem, uciskiem w klatce, skurczami dłoni i wrażeniem, że nie można nabrać powietrza. Pierwszy ciężki epizod duszności wymaga oceny lekarskiej.

Zawroty głowy, osłabienie i niestabilność

Lęk może powodować uczucie lekkości w głowie, „pływania”, miękkich nóg, niestabilności, obawę przed omdleniem, trudność w skupieniu wzroku, przejściowo zamglone widzenie, odrealnienie oraz poczucie utraty kontroli. Mogą na nie wpływać hiperwentylacja, niewyspanie, napięcie mięśni i silne skupienie uwagi na sygnałach z organizmu.

Rzeczywista utrata przytomności, nagłe osłabienie jednej strony ciała, opadnięcie kącika ust, zaburzenia mowy, podwójne widzenie, nowy bardzo silny ból głowy, drgawki lub utrzymujące się zaburzenia chodu wymagają pilnej oceny.

Mrowienie, drętwienie i drżenie

W przebiegu lęku mogą występować mrowienie palców dłoni lub stóp, drętwienie okolicy ust, uczucie „prądu” w ciele, drżenie rąk lub nóg, drgania mięśni, zaciskanie dłoni, skurcze palców, dreszcze i fale gorąca. Mrowienie wokół ust i w kończynach bywa związane z hiperwentylacją, a drżenie z pobudzeniem układu nerwowego i napięciem mięśni. Jednostronne, utrzymujące się drętwienie, osłabienie mięśni, zaburzenia mowy lub koordynacji nie są typowymi objawami zwykłego napięcia lękowego.

Napięcie mięśni i ból

Przewlekły lęk może wiązać się ze stałym, często nieświadomym napinaniem mięśni. Najczęściej pojawiają się napięcie karku i ramion, ból szyi lub pleców, uczucie ciężkiej głowy, napięciowe bóle głowy, zaciskanie szczęk, zgrzytanie zębami, ból skroni, sztywność ciała i trudność w rozluźnieniu. Długotrwałego, narastającego lub nocnego bólu nie należy tłumaczyć wyłącznie stresem bez oceny medycznej.

Objawy ze strony przewodu pokarmowego

Lęk może powodować nudności, zmianę apetytu, ściskanie żołądka, ból brzucha, skurcze jelit, wzdęcia, odbijanie, biegunkę, zaparcia i nagłą potrzebę skorzystania z toalety. U części pacjentów prowadzi to do unikania podróży, komunikacji publicznej lub jedzenia przed wyjściem. Krew w stolcu, czarne stolce, uporczywe wymioty, postępujące chudnięcie, trudności w połykaniu, gorączka, żółtaczka lub silny ból brzucha wymagają konsultacji somatycznej.

Gardło, jama ustna, potliwość i sen

Możliwe są suchość w ustach, uczucie „guli” w gardle, częste przełykanie, odchrząkiwanie, napięcie szyi, potliwość, wilgotne dłonie, fale gorąca, dreszcze i zimne dłonie lub stopy. Utrzymujące się zaburzenia połykania, krztuszenie się albo ból przy połykaniu wymagają diagnostyki. Przewlekłe pobudzenie może również powodować bezsenność, brak regeneracji po śnie, senność w dzień, zmęczenie i „mgłę mózgową”; podobne objawy mają także liczne przyczyny somatyczne.

Czy objawy muszą występować podczas napadu paniki?

Nie. Objawy napadowe zaczynają się nagle, szybko narastają i mogą obejmować kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, drżenie, mrowienie, ucisk w klatce i silny lęk. Objawy przewlekłe — napięcie mięśni, dolegliwości żołądkowe, bóle głowy, bezsenność, zmęczenie i czujność — mogą utrzymywać się przez wiele godzin lub dni. Objawy sytuacyjne pojawiają się na przykład przed wyjściem z domu, w sklepie, samochodzie, komunikacji publicznej lub przed rozmową oceniającą.

Błędne koło objawów fizycznych i lęku

1. Pojawia się doznanie fizyczne, na przykład mocniejsze uderzenie serca.
2. Doznanie zostaje zinterpretowane jako zagrożenie: „To zawał” lub „Zaraz zemdleję”.
3. Narasta lęk i aktywacja organizmu.
4. Serce przyspiesza, oddech staje się szybszy, rośnie napięcie mięśni.
5. Objaw staje się silniejszy i zostaje uznany za potwierdzenie zagrożenia.

Wielokrotne sprawdzanie ciała, mierzenie parametrów, wyszukiwanie informacji w internecie, pytanie bliskich o zapewnienie albo unikanie wysiłku może przynieść krótkotrwałą ulgę, ale też podtrzymywać koncentrację na objawach. Nie znaczy to, że należy je ignorować: chodzi o odróżnienie rozsądnej diagnostyki od ciągłego monitorowania mimo braku nowych wskazań medycznych.

Czy prawidłowe wyniki oznaczają, że objawy są „wymyślone”?

Nie. Prawidłowe wyniki oznaczają, że w zakresie przeprowadzonej diagnostyki nie stwierdzono określonej choroby. Nie odbierają realności dolegliwości. Nowe, zmienione albo nasilające się objawy powinny być jednak oceniane stosownie do obrazu klinicznego.

Co poza lękiem może powodować podobne objawy?

Podobne dolegliwości mogą występować w zaburzeniach rytmu serca, chorobie niedokrwiennej serca, astmie i innych chorobach płuc, niedokrwistości, zaburzeniach tarczycy, hipoglikemii, zaburzeniach elektrolitowych, infekcjach, zaburzeniach błędnikowych, padaczce, migrenie, chorobach przewodu pokarmowego, zaburzeniach snu i jako działanie leków. Mogą je nasilać kofeina, napoje energetyczne, nikotyna, preparaty pobudzające, alkohol, marihuana, amfetamina, kokaina oraz nagłe odstawienie alkoholu lub benzodiazepin.

Kiedy zgłosić się do lekarza rodzinnego?

Konsultacja POZ jest wskazana, gdy objawy wystąpiły po raz pierwszy, nie były wcześniej oceniane, stopniowo się nasilają, zmieniły charakter, pojawiają się podczas wysiłku, towarzyszą im omdlenia, gorączka lub niezamierzony spadek masy ciała, rozpoczęły się po nowym leku albo pacjent choruje na serce, płuca, tarczycę lub cukrzycę. Zakres badań dobiera lekarz do obrazu klinicznego.

Kiedy wskazana jest konsultacja psychiatryczna?

Planowa konsultacja jest wskazana, gdy objawy fizyczne powtarzają się, nasilają w okresach stresu, towarzyszą im napady silnego lęku, lęk przed kolejnym epizodem, bezsenność lub obniżenie nastroju, prowadzą do unikania aktywności, podróży, sklepów albo wychodzenia z domu czy istotnie ograniczają pracę, naukę i relacje. Dotyczy to również sytuacji, w której mimo właściwej diagnostyki utrzymuje się znaczny lęk przed chorobą lub regularne sięganie po alkohol albo leki uspokajające.

Celem konsultacji nie jest założenie, że objawy są „tylko psychiczne”, lecz ocena związku między dolegliwościami fizycznymi, stanem psychicznym, sytuacją życiową, lekami i diagnostyką somatyczną.

Co przygotować przed wizytą?

Warto przygotować listę leków z dawkami, suplementów, ostatnie wyniki badań, EKG lub Holter, dokumentację z SOR, informacje o wcześniejszym leczeniu oraz o kofeinie, alkoholu, nikotynie i innych substancjach. Pomocna jest krótka notatka: kiedy pojawia się objaw, co dzieje się jako pierwsze, ile trwa, co mu towarzyszy, jaka myśl się pojawia, co pacjent wtedy robi i co przynosi ulgę.

Co można zrobić podczas nasilenia objawów?

Pomocne bywa skierowanie uwagi na otoczenie oraz ograniczenie kolejnych pomiarów tętna, ciśnienia czy saturacji, jeśli nie są one zalecone medycznie. Nowy, ciężki albo nietypowy epizod wymaga odpowiedniej oceny medycznej.

Jak leczy się fizyczne objawy lęku?

Leczenie zależy od rozpoznania, nasilenia i czasu trwania objawów oraz ich wpływu na funkcjonowanie. Może obejmować psychoterapię — szczególnie podejścia poznawczo-behawioralne — farmakoterapię, leczenie współistniejącej depresji lub choroby somatycznej, ograniczanie zachowań unikowych, korektę niewłaściwego stosowania leków uspokajających, ograniczenie kofeiny i innych substancji nasilających pobudzenie, leczenie zaburzeń snu i regularne wizyty kontrolne.

Leczenie nie polega na przekonywaniu pacjenta, że „nic mu nie jest”. Jego celem jest ograniczenie nadmiernej reakcji alarmowej, zmniejszenie cierpienia, przywrócenie funkcjonowania i przerwanie mechanizmu, w którym objaw fizyczny wywołuje coraz większy lęk.

Najważniejsze informacje