Atak paniki — objawy i kiedy wymaga konsultacji?

Jak wygląda atak paniki?

Atak paniki zazwyczaj zaczyna się nagle. Objawy szybko narastają i osiągają największe nasilenie w ciągu kilku minut. U części osób napad pojawia się w określonej sytuacji, na przykład w zatłoczonym sklepie, samochodzie, komunikacji publicznej albo podczas wystąpienia publicznego. U innych występuje bez uchwytnej przyczyny, również w domu, podczas odpoczynku albo w nocy.

Najczęściej napad trwa od kilku do około 20 minut. Niektóre epizody mogą utrzymywać się dłużej, szczególnie gdy po ustąpieniu największego nasilenia lęku pozostają napięcie, osłabienie, zawroty głowy lub obawa przed kolejną falą objawów. Atak paniki nie u każdego wygląda tak samo i nie muszą występować wszystkie możliwe objawy.

Objawy fizyczne ataku paniki

Do typowych objawów należą:

• przyspieszone bicie serca, kołatanie serca lub ucisk w klatce piersiowej;
• uczucie braku powietrza, duszenia się albo zaciskania gardła;
• zawroty głowy, osłabienie lub wrażenie zbliżającego się omdlenia;
• drżenie, potliwość, dreszcze lub uderzenia gorąca;
• nudności, dyskomfort w jamie brzusznej i suchość w ustach;
• mrowienie lub drętwienie dłoni, stóp albo okolicy ust;
• napięcie mięśniowe i nagła potrzeba opuszczenia miejsca, w którym rozpoczęły się objawy.

Objawy psychiczne

Objawom fizycznym zwykle towarzyszą bardzo silne obawy: lęk przed śmiercią, uduszeniem, utratą przytomności, utratą kontroli albo „zwariowaniem”. Może pojawić się poczucie odrealnienia otoczenia (derealizacja), wrażenie oddzielenia od własnego ciała (depersonalizacja), trudność w skupieniu uwagi i potrzeba natychmiastowej ucieczki. Objawy te bywają szczególnie niepokojące, ale w przebiegu silnego lęku same w sobie nie oznaczają psychozy.

Dlaczego objawy są tak silne?

Podczas napadu dochodzi do gwałtownej aktywacji reakcji alarmowej organizmu. Przyspiesza czynność serca, wzrasta napięcie mięśniowe, zmienia się sposób oddychania i zwiększa się czujność. Nadmiernie pogłębiony lub przyspieszony oddech może nasilać zawroty głowy, mrowienie, uczucie odrealnienia i wrażenie braku powietrza.

Może powstać błędne koło: pacjent zauważa kołatanie serca albo duszność, interpretuje je jako sygnał ciężkiej choroby, zaczyna odczuwać większy lęk, a narastający lęk dodatkowo zwiększa nasilenie objawów fizycznych.

Czy atak paniki jest niebezpieczny?

Typowy atak paniki zwykle ustępuje samoistnie i nie jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Podobne objawy mogą jednak występować w chorobach somatycznych. Bólu w klatce piersiowej, nasilonej duszności, zaburzeń rytmu serca, utraty przytomności lub nagłych objawów neurologicznych nie należy automatycznie przypisywać panice.

Szczególnej ostrożności wymaga pierwszy epizod, objawy inne niż wcześniejsze napady, choroba serca lub płuc, istotne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego, objawy po leku albo substancji psychoaktywnej oraz każda sytuacja, w której nie ma pewności co do przyczyny.

Co może przypominać atak paniki?

Objawy podobne do napadu paniki mogą występować między innymi w zaburzeniach rytmu serca, chorobach układu oddechowego, zaburzeniach czynności tarczycy, hipoglikemii, niedokrwistości, padaczce, zaburzeniach błędnikowych, infekcjach, po działaniach niepożądanych leków, zatruciu, odstawieniu alkoholu lub leków uspokajających oraz po użyciu kofeiny i innych substancji pobudzających.

Atak paniki a zaburzenie lękowe z napadami lęku

Pojedynczy atak paniki może wystąpić u osoby, która nie choruje na zaburzenie lękowe z napadami lęku. Rozpoznanie F41.0 rozważa się przede wszystkim przy nawracających, ciężkich napadach, które nie są ograniczone do jednej przewidywalnej sytuacji i pojawiają się bez obiektywnego zagrożenia.

Pomiędzy napadami może rozwijać się lęk antycypacyjny — obawa przed kolejnym napadem. Pacjent może zacząć obserwować tętno i oddech, unikać wysiłku, samochodu, podróży, tłumu, kolejek lub samodzielnego wychodzenia z domu. Z czasem ograniczenie funkcjonowania może wynikać bardziej z unikania niż z samego kilkunastominutowego epizodu.

Co zrobić podczas ataku paniki?

Jeżeli podobne objawy były wcześniej ocenione przez lekarza i wiadomo, że są związane z napadami paniki, pomocne mogą być proste zasady. Nie zastępują one pilnej pomocy, gdy objawy są nowe, nietypowe albo mogą wskazywać na stan nagły.

Zmniejsz tempo oddychania

Skoncentruj się na spokojnym, regularnym oddechu; wydech może być nieco dłuższy niż wdech. Nie wykonuj serii gwałtownych, bardzo głębokich wdechów, ponieważ mogą one podtrzymywać hiperwentylację. Pomocny bywa spokojny wdech przez nos, krótka naturalna pauza i powolny wydech — bez forsowania oddechu.

Skieruj uwagę na otoczenie

Można nazwać pięć rzeczy, które są widoczne, cztery rzeczy, których można dotknąć, trzy słyszane dźwięki, dwie odczuwane temperatury lub zapachy oraz jedną czynność do wykonania po ustąpieniu napadu. Celem nie jest natychmiastowe „wyłączenie” lęku, lecz ograniczenie skupienia uwagi wyłącznie na tętnie, oddechu i katastroficznych myślach.

Przypomnij sobie, co się dzieje

Jeżeli napady były wcześniej rozpoznane, pomocne mogą być krótkie zdania: „To jest napad paniki”, „Objawy są bardzo nieprzyjemne, ale zaczną słabnąć” oraz „Pozostanę w bezpiecznym miejscu i poczekam, aż objawy się zmniejszą”. Nie próbuj przerywać napadu alkoholem, cudzymi lekami uspokajającymi ani dodatkową dawką leku niezgodną z ustalonym schematem.

Jak pomóc osobie towarzyszącej?

Warto mówić spokojnie i krótko: „Jestem przy Pani/Panu”, „Usiądźmy w spokojnym miejscu”, „Spróbujmy zwolnić oddech”. Nie należy bagatelizować objawów, wyśmiewać reakcji, podawać cudzych leków ani zapewniać, że „to na pewno tylko nerwy”, jeśli objawy nie były wcześniej oceniane.

Kiedy potrzebna jest pomoc?

Konsultacja planowa

Planowa konsultacja psychiatryczna jest wskazana, gdy napady się powtarzają, pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, występuje lęk przed kolejnym epizodem, dochodzi do unikania miejsc lub sytuacji albo objawy ograniczają pracę, naukę, prowadzenie samochodu, podróże czy samodzielne wychodzenie z domu. Warto zgłosić się także, gdy napadom towarzyszą przewlekły lęk, obniżenie nastroju, bezsenność, regularne przyjmowanie leków uspokajających lub używanie alkoholu, aby zapobiegać napadom.

Lekarz rodzinny

Konsultacja w podstawowej opiece zdrowotnej może być dobrym pierwszym krokiem przy pierwszym epizodzie, dominujących kołataniach serca, osłabieniu, zawrotach głowy lub duszności, chorobie przewlekłej, podejrzeniu problemu tarczycy, po włączeniu nowego leku albo przy nieprawidłowych pomiarach tętna czy ciśnienia. Zakres badań ustala lekarz na podstawie objawów i wywiadu.

Pilna pomoc psychiatryczna

Pilna ocena jest konieczna, gdy silnemu lękowi towarzyszą myśli o odebraniu sobie życia, konkretny plan samobójczy, samouszkodzenia, niemożność zapewnienia bezpieczeństwa, objawy psychotyczne, znaczne pobudzenie, agresja, brak kontaktu z rzeczywistością albo zatrucie czy odstawienie substancji.

Jak wygląda konsultacja dotycząca napadów paniki w moim gabinecie?

Konsultacja psychiatryczna w moim gabinecie trwa 30 minut. Podczas pierwszej wizyty pytam między innymi o początek i przebieg napadów, sytuację, w której się zaczynają, objawy fizyczne, towarzyszące myśli, czas trwania, częstość, unikanie sytuacji, wcześniejsze badania oraz przyjmowane leki i substancje.

Przed wizytą pomocna jest krótka notatka: kiedy występuje napad, jakie są pierwsze objawy, jak długo trwa, co pacjent wtedy myśli, czego zaczyna unikać, co pomaga i jakie badania już wykonano. Warto przygotować listę leków z dawkami, wcześniejsze zalecenia, istotne wyniki badań i dokumentację z SOR albo konsultacji kardiologicznych, jeśli ją posiadasz.

Jak leczy się nawracające napady paniki?

Leczenie zależy od częstotliwości i nasilenia napadów, lęku antycypacyjnego, zachowań unikowych, chorób współistniejących oraz dotychczasowego leczenia. W zależności od sytuacji może obejmować psychoterapię poznawczo-behawioralną, stopniową pracę nad unikaniem sytuacji wywołujących lęk, farmakoterapię, leczenie współistniejącej depresji lub innych zaburzeń, ograniczenie substancji nasilających objawy i regularne wizyty kontrolne.

Leki nie powinny być dobierane samodzielnie. Dotyczy to szczególnie preparatów uspokajających i nasennych, które przy częstym lub długotrwałym stosowaniu mogą prowadzić do tolerancji i zależności.

Najważniejsze informacje