Na tej stronie
Około 5 min czytania
Problemy z koncentracją nie zawsze oznaczają ADHD
Internetowe filmy i krótkie formularze mogą ułatwić zauważenie własnych trudności. Nie potrafią jednak rozstrzygnąć, czy spóźnianie się, zapominanie, odkładanie obowiązków albo chaos organizacyjny wynikają właśnie z ADHD.
ADHD istnieje i u części dorosłych przez wiele lat pozostaje nierozpoznane. Jednocześnie podobne objawy mogą mieć inne przyczyny. Dlatego rozpoznanie wymaga dokładnego wywiadu, oceny historii rozwoju i sprawdzenia możliwych alternatywnych wyjaśnień.
Objawy pacjenta są prawdziwe niezależnie od ich przyczyny. Zadaniem diagnostyki nie jest ich podważanie, lecz ustalenie, jakie wyjaśnienie najlepiej pasuje do całego obrazu funkcjonowania.
Objawy ADHD nie mają wyłączności na ADHD
Problemy z koncentracją, zapominanie, odkładanie obowiązków, drażliwość, wewnętrzny niepokój czy trudność w organizowaniu dnia nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD.
W zaburzeniach lękowych uwaga może być stale zajęta wypatrywaniem zagrożenia. Światowa Organizacja Zdrowia wymienia trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji wśród możliwych objawów lęku. Wypalenie zawodowe wiąże się natomiast z wyczerpaniem, narastającym dystansem do pracy i spadkiem skuteczności zawodowej. WHO klasyfikuje je jako zjawisko związane z pracą, a nie odrębną chorobę.
Podobne trudności mogą również towarzyszyć problemom ze snem, chorobom somatycznym albo działaniom przyjmowanych leków i substancji. Z tego powodu sam opis kilku objawów nie wystarcza do ustalenia rozpoznania.
- zaburzenia lękowe,
- depresja,
- przewlekły stres i przeciążenie,
- wypalenie zawodowe,
- doświadczenia traumatyczne,
- niedobór snu lub bezdech senny,
- choroba afektywna dwubiegunowa,
- używanie alkoholu, innych substancji albo nadmiernych ilości kofeiny,
- działania niepożądane leków,
- niektóre choroby somatyczne.
W ADHD poszukuje się objawów obecnych już w dzieciństwie
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. W rzetelnym badaniu ocenia się, czy typowe trudności były obecne już w okresie rozwojowym, utrzymywały się w czasie, występowały w więcej niż jednym środowisku i rzeczywiście wpływały na funkcjonowanie.
Jeżeli problemy z koncentracją pojawiły się dopiero po zmianie pracy, rozwodzie, kilku miesiącach niedoboru snu albo okresie skrajnego przeciążenia, trzeba szczególnie uważnie sprawdzić bardziej bezpośrednie wyjaśnienia.
Dorosły może otrzymać pierwsze rozpoznanie ADHD. Późne rozpoznanie oznacza jednak, że wcześniejsze objawy nie zostały zauważone lub prawidłowo nazwane — nie że zaburzenie nagle rozpoczęło się w wieku trzydziestu czy czterdziestu lat.
Test przesiewowy nie jest diagnozą
Kwestionariusz przesiewowy pomaga wskazać osoby, u których warto przeprowadzić dokładniejszą ocenę. Dodatni wynik oznacza: „warto to sprawdzić”, a nie: „masz ADHD”.
Sam wynik testu nie wystarcza do postawienia diagnozy. Profesjonalne narzędzia psychologiczne mogą porządkować informacje, opisywać funkcjonowanie poznawcze i wspierać specjalistę, ale nie są automatem wydającym rozpoznanie po przekroczeniu określonej liczby punktów.
Zalecenia NICE wskazują, że rozpoznania ADHD nie należy stawiać wyłącznie na podstawie skal, kwestionariuszy ani krótkiej obserwacji. Potrzebne są pełna ocena kliniczna i psychospołeczna, historia rozwoju, wywiad psychiatryczny oraz — jeśli to możliwe — informacje z innych źródeł.
Diagnoza psychologiczna i medyczna mają różny zakres
Psycholog może przeprowadzić diagnozę psychologiczną, wykonywać testy, oceniać procesy poznawcze, opisywać funkcjonowanie pacjenta oraz sporządzać opinię. Może to być wartościowa część całego procesu diagnostycznego.
Lekarz odpowiada natomiast za ocenę medyczną: uwzględnia stan psychiczny i somatyczny, przyjmowane leki i substancje, możliwe inne rozpoznania oraz bezpieczeństwo proponowanego leczenia. Decyzje dotyczące farmakoterapii należą do lekarza.
Rzecznik Praw Pacjenta wskazuje, że psycholog może postawić diagnozę wstępną i przeprowadzić badanie psychologiczne, natomiast ostateczną diagnozę medyczną stawia psychiatra. Najlepszy model nie polega na przeciwstawianiu sobie specjalistów, lecz na korzystaniu z ich odmiennych kompetencji wtedy, gdy są potrzebne.
Sam tytuł zawodowy nie przesądza też o doświadczeniu w diagnostyce ADHD u dorosłych. Warto sprawdzić, czy osoba prowadząca badanie ma odpowiednie przygotowanie i praktykę w tym konkretnym obszarze.
Jak wygląda rzetelna diagnostyka ADHD?
Rzetelna diagnostyka powinna dopuszczać trzy możliwe odpowiedzi: „tak”, „nie” oraz „na tym etapie nie wiadomo”. Obietnica z góry ustalonego wyniku powinna być sygnałem ostrzegawczym.
- szczegółowy wywiad psychiatryczny i psychospołeczny,
- historia funkcjonowania od dzieciństwa,
- ocena objawów w różnych obszarach życia,
- określenie ich rzeczywistego wpływu na naukę, pracę i relacje,
- diagnostyka różnicowa zaburzeń lękowych, depresji, choroby afektywnej dwubiegunowej, uzależnień, traumy i zaburzeń snu,
- ocena możliwych przyczyn somatycznych oraz działania przyjmowanych leków i substancji,
- badanie psychologiczne, jeżeli wnosi potrzebne informacje,
- końcowa ocena kliniczna odpowiednio wykwalifikowanego specjalisty.
Nie leczymy wyniku formularza
Prawidłowe rozpoznanie ADHD może istotnie poprawić jakość życia. Błędna diagnoza może natomiast opóźnić leczenie lęku, depresji, bezsenności, przeciążenia albo innego problemu, który rzeczywiście odpowiada za objawy.
Dlatego nie leczy się samej liczby punktów ani raportu z internetu. Leczenie powinno wynikać z rozpoznania opartego na pełnym obrazie klinicznym i indywidualnej sytuacji pacjenta.
Najczęstsze pytania
Czy dodatni wynik testu ASRS-6 oznacza ADHD?
Nie. Jest to wynik przesiewowy, który może uzasadniać dokładniejszą ocenę. Nie zastępuje wywiadu, historii rozwoju ani diagnostyki różnicowej.
Czy ADHD można rozpoznać po raz pierwszy u osoby dorosłej?
Tak. Pierwsze rozpoznanie może zostać postawione w dorosłości, ale w badaniu poszukuje się dowodów, że typowe objawy były obecne już w okresie rozwojowym i wpływały na funkcjonowanie w więcej niż jednym obszarze życia.
Co może powodować objawy podobne do ADHD?
Między innymi lęk, depresja, przewlekły stres, niedobór snu, wypalenie zawodowe, używanie substancji, działania niepożądane leków oraz niektóre choroby somatyczne. Znaczenie zależy od całego obrazu klinicznego.