Derealizacja i depersonalizacja – kiedy świat nagle wydaje się obcy

Derealizacja i depersonalizacja należą do tych objawów, które pacjentom bardzo trudno opisać. Często słyszę w gabinecie: „Wiem, gdzie jestem, ale wszystko wygląda jak we śnie”, „Czuję się, jakbym patrzył na siebie z boku” albo „Niby wszystko jest normalne, ale mam wrażenie, że świat nie jest do końca prawdziwy”. To doświadczenia nieprzyjemne i nierzadko bardzo lękotwórcze. Zwłaszcza gdy pojawiają się po raz pierwszy, łatwo pomyśleć, że zaczyna się coś poważnego: psychoza, schizofrenia, choroba neurologiczna albo utrata kontroli nad własnym umysłem. Najczęściej jednak sam fakt występowania derealizacji czy depersonalizacji nie oznacza żadnej z tych rzeczy.
Na tej stronie

Około 8 min czytania

J.M.W. Turner, „Światło i kolor — teoria Goethego”. Wirujące żółte i złote światło z zarysami postaci.

J.M.W. Turner, „Światło i kolor — teoria Goethego”, 1843.

Derealizacja i depersonalizacja – czym właściwie się różnią?

Derealizacja dotyczy sposobu odbierania otoczenia. Człowiek wie, gdzie jest, rozpoznaje ludzi i miejsca, ale świat wydaje mu się odległy, sztuczny, zmieniony, jakby oglądany przez szybę albo ekran. Znana ulica może nagle wyglądać obco, rozmowa z bliską osobą sprawiać wrażenie nierealnej, a dźwięki czy światło mogą być odbierane inaczej niż zwykle. Nie oznacza to jednak, że pacjent rzeczywiście nie wie, gdzie się znajduje. Najczęściej dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że otoczenie się nie zmieniło, tylko on sam odbiera je w nietypowy sposób.

Depersonalizacja dotyczy natomiast poczucia własnej osoby. Pacjent może mieć wrażenie oddalenia od własnego ciała, emocji lub myśli. Czasami mówi, że funkcjonuje „jak automat”, wykonuje codzienne czynności, rozmawia, pracuje, ale ma poczucie, jakby wszystko działo się bez jego pełnego udziału. Inni opisują własny głos jako obcy, dziwnie odbierają swoją twarz w lustrze albo mają wrażenie emocjonalnego odcięcia. Derealizacja i depersonalizacja często występują razem i granica między nimi bywa dla pacjenta mało istotna. W praktyce ważniejsze od nazwania objawu jest dokładne opisanie tego, co się dzieje.

Czy derealizacja oznacza psychozę?

To jedno z najczęstszych pytań, ponieważ samo poczucie nierealności świata może brzmieć bardzo niepokojąco. Istotną cechą derealizacji jest jednak zazwyczaj zachowany krytycyzm. Pacjent może mówić: „Mam wrażenie, że świat jest nieprawdziwy, ale wiem, że tak naprawdę wszystko jest normalne”. W psychozie sytuacja może wyglądać inaczej – człowiek nie tylko doświadcza nietypowego odczucia, ale może być przekonany, że rzeczywiście doszło do zmiany rzeczywistości, że ludzie zostali podmienieni, ktoś steruje jego otoczeniem albo istnieje ukryte znaczenie zdarzeń.

Oczywiście diagnostyka psychiatryczna nie polega na zadaniu jednego pytania i przypisaniu pacjenta do określonej kategorii. Oceniamy całokształt: sposób zachowania, tok myślenia, kontakt, krytycyzm, obecność omamów lub urojeń, czas trwania objawów oraz ich związek z lękiem, stresem, snem czy używaniem substancji. Sama derealizacja nie jest jednak równoznaczna z psychozą i bardzo często występuje u osób, które żadnego zaburzenia psychotycznego nie mają.

Dlaczego derealizacja tak często pojawia się przy lęku?

Jednym z najczęstszych kontekstów jest silny lęk, zwłaszcza napad paniki. Pacjent zaczyna odczuwać kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, napięcie, drżenie albo ucisk w klatce piersiowej. Skupia uwagę na organizmie i zaczyna się zastanawiać, czy zaraz nie zemdleje albo nie straci kontroli. W pewnym momencie otoczenie zaczyna wydawać się dziwne i odległe. Pojawia się myśl: „Tracę kontakt z rzeczywistością”. To jeszcze bardziej zwiększa lęk, a rosnący lęk nasila odrealnienie. Powstaje błędne koło.

Często problem nie kończy się wraz z samym napadem paniki. Po pierwszym silnym epizodzie pacjent zaczyna sprawdzać swoje samopoczucie: czy wszystko wygląda już normalnie, czy własny głos brzmi naturalnie, czy ręce wydają się „jego”, czy świat jest odpowiednio realny. Im więcej uwagi poświęca takim odczuciom, tym bardziej stają się wyraźne. To mechanizm dobrze znany z zaburzeń lękowych – nadmierne monitorowanie objawu może go podtrzymywać.

Nie tylko lęk – znaczenie stresu, snu i przemęczenia

Derealizacja nie zawsze świadczy o zaburzeniu psychiatrycznym. Może pojawić się przy dużym przeciążeniu organizmu, zwłaszcza po kilku źle przespanych nocach, podczas przewlekłego stresu albo po długim okresie funkcjonowania bez odpoczynku. Pacjenci opisują wtedy jednocześnie „mgłę w głowie”, gorszą koncentrację, drażliwość, większą wrażliwość na światło i dźwięki oraz właśnie poczucie odrealnienia. Dlatego pytanie o jakość snu, tryb pracy i poziom zmęczenia jest w takim przypadku elementem diagnostyki, a nie dodatkiem do wywiadu.

Podobne objawy mogą występować również w depresji, szczególnie gdy dominują zobojętnienie i poczucie emocjonalnego odcięcia. Pacjent nie zawsze mówi wtedy o smutku. Może raczej opisywać, że „nic nie czuje”, wszystko robi mechanicznie i ma wrażenie, jakby własne życie działo się obok niego.

Marihuana i inne substancje psychoaktywne

Derealizacja może pojawić się po marihuanie, zwłaszcza po preparatach zawierających dużo THC albo po większej dawce niż zwykle. U niektórych osób towarzyszy temu bardzo silny lęk lub napad paniki. Bywa, że samo działanie substancji już ustępuje, ale pacjent nadal przez kilka dni obserwuje swoje samopoczucie i obawia się, że coś „zostało na stałe”. To dodatkowo utrwala koncentrację na objawie.

Podobne doświadczenia mogą występować po innych substancjach psychoaktywnych. Dlatego podczas konsultacji warto powiedzieć lekarzowi dokładnie, co i kiedy było używane. Nie jest to kwestia oceniania pacjenta. Ta informacja może mieć bezpośrednie znaczenie dla rozpoznania i dalszego postępowania.

Kiedy trzeba pomyśleć o innych przyczynach?

Nie każdy nietypowy stan percepcji powinien być automatycznie tłumaczony stresem lub lękiem. Szczególnej uwagi wymagają objawy, które pojawiły się nagle po raz pierwszy i towarzyszą im utrata przytomności, drgawki, zaburzenia mowy, osłabienie kończyn, nagłe zaburzenia widzenia, silny nietypowy ból głowy albo rzeczywista dezorientacja. W takich przypadkach może być potrzebna pilna diagnostyka somatyczna lub neurologiczna.

Podczas wizyty znaczenie ma również wiek pacjenta, przyjmowane leki, choroby współistniejące, używanie substancji oraz czas trwania objawów. Inaczej oceniamy krótkie epizody pojawiające się wyłącznie podczas napadów lęku u młodej osoby, a inaczej nagle powstałe zaburzenia percepcji u pacjenta, który wcześniej nigdy ich nie doświadczał.

Jak najlepiej opowiedzieć o objawach lekarzowi?

Nie trzeba znać terminologii psychiatrycznej. Właściwie lepiej opowiedzieć to własnymi słowami niż próbować dopasować się do definicji znalezionej w internecie. Zdanie „mam derealizację” mówi lekarzowi znacznie mniej niż opis: „Kiedy jestem w dużym sklepie, zaczyna szybko bić mi serce, robi mi się słabo, wszystko wygląda jak przez szybę i mam wtedy wrażenie, że zaraz zemdleję. Po wyjściu na zewnątrz po kilkunastu minutach przechodzi”.

Warto powiedzieć, kiedy problem pojawił się po raz pierwszy, jak często się powtarza, ile trwa pojedynczy epizod, czy towarzyszy mu lęk, czy objawy nasilają się po niewyspaniu i czy występowały po użyciu alkoholu, marihuany lub innych substancji. Ważne jest również, czy podczas takiego stanu pacjent pamięta przebieg wydarzeń i zachowuje orientację.

Co można zrobić, gdy pojawia się derealizacja?

Jeżeli objaw był już wcześniej oceniony przez lekarza i wiadomo, że pojawia się na przykład w przebiegu zaburzeń lękowych, nie warto przez cały czas sprawdzać, czy „świat jest już normalny”. Takie monitorowanie zwykle tylko zwiększa koncentrację na objawie. Lepszym rozwiązaniem jest przekierowanie uwagi na konkretne otoczenie i wykonywaną czynność: rozmowę, spacer, prostą aktywność czy spokojne skupienie się na tym, co rzeczywiście dzieje się wokół.

Jeżeli derealizacja powoduje wyraźne zaburzenie koncentracji, nie należy prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających pełnej sprawności. Nie warto również próbować przerywać objawu alkoholem, marihuaną czy samodzielnie dobieranymi lekami. Jeżeli epizody powtarzają się, utrzymują przez dłuższy czas albo zaczynają wpływać na codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się z psychiatrą i ustalić ich przyczynę.

Czy derealizację się leczy?

Nie istnieje jeden „lek na derealizację”. Leczymy przede wszystkim przyczynę, z którą objaw jest związany. Jeżeli występuje w przebiegu zaburzeń lękowych lub napadów paniki, leczenie jest ukierunkowane właśnie na te zaburzenia. Jeżeli problem wiąże się z depresją, przewlekłym stresem, zaburzeniami snu albo używaniem substancji psychoaktywnych, postępowanie będzie inne.

Dlatego najważniejszym elementem nie jest samo stwierdzenie: „To derealizacja”, lecz odpowiedź na pytanie: dlaczego pojawiła się właśnie u tej osoby i w tym momencie.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Pilnej oceny wymaga sytuacja, w której nietypowym odczuciom towarzyszą utrata przytomności, drgawki, znaczna dezorientacja, nowe objawy neurologiczne albo rzeczywista utrata kontaktu z rzeczywistością. Natychmiastowej pomocy należy również szukać wtedy, gdy pojawia się bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. W Polsce w takich sytuacjach można dzwonić pod numer 112 lub 999.

Jeżeli natomiast derealizacja lub depersonalizacja powracają bez objawów stanu nagłego, warto omówić je podczas konsultacji psychiatrycznej. Celem wizyty nie jest przypisanie pacjentowi kolejnej etykiety, lecz ustalenie, z czym ten objaw jest związany i czy wymaga leczenia.

Czytaj dalej

Konsultacja psychiatryczna w Lesznie

Napad paniki: co robić w trakcie i po ustąpieniu objawów?

Kołatanie serca i duszność: kiedy lęk nie jest wystarczającym wyjaśnieniem?

Pilna pomoc psychiatryczna: kiedy nie czekać na wizytę?

Mity i błędne przekonania o psychiatrii

Najczęstsze pytania

Czy derealizacja zawsze oznacza psychozę?

Nie. Sama nazwa objawu nie rozstrzyga rozpoznania; ważne są m.in. orientacja i sposób oceny rzeczywistości.

Czy objaw może pojawiać się w panice?

Tak, ale nie należy z tego wnioskować, że każdy epizod ma tę przyczynę.

Czy istnieje jeden lek na derealizację?

Leczenie dobiera się do rozpoznania i całego obrazu klinicznego, a nie do pojedynczego określenia objawu.

Wróć na górę